چه عجایبی در خانه ی موریانه ها نهفته است؟ — قسمت اول

اگه در صحراهای آفریقا قدم گذاشته باشید احتمالا سازه های گلی مخروطی شکلی که تعدادشون کم هم نیست، توجه تون رو به خودش جلب کرده باشه. می دونید منظورم چیه؟ خانه ی موریانه ها رو میگم، البته نوعی از اونها که به موریانه های بزرگ (Macrotermes) معروفند. موریانه ها این سازه های عمودی رو با خاک، مدفوع جانوران و بزاق دهانشون می سازن؛ بعضی از اونها ارتفاعشون به چند متر هم میرسه. ساختار این سازه های مخروطی شکل به نوع موریانه هایی که اونها رو ساختند بستگی داره؛ بعضی از اونها دریچه های بزرگی دارند در حالی که بعضی بدون دریچه هستند و به جاش دیواره های متخلخل دارند. پس جالب شد … .

چرا دریچه؟ و چرا دیواره های متخلخل؟

انسان به طور کلی علاقه مند به کنجکاوی در اجزای طبیعت هست و لانه موریانه ها هم براش از این قاعده مستثنا نبوده: چه دلیلی داره موریانه ها همچین سازه های عجیبی بسازن؟

خانه ی موریانه ها در طبیعت

شاید اولین دلیلی که به ذهنمون میرسه اینه که برای مقابله با موجودات شکارچی همچین سازه ای لازمه:

86955

بیاید در قالب یه مورچه خوار (که البته موریانه هم می خوره) در بیایم که در صحرای آفریقای جنوبی برای رفع گرسنگیش با پوزه دراز خودش دیواره این سازه مخروطی رو میشکافه و زبون دراز و تر خودش رو داخل لونه میچرخونه. ولی احتمالا گرسنگیش رفع نمیشه چون در نهایت بیشتر از چند تا دونه موریانه به زبون چسبناکش نمی چسبند. بعد در قالب یه مورچه خوار فهیم این سوال برامون پیش میاد که «آخه چرا؟! آخه چرا موریانه های عزیز و لذیذ همچین چیزی ساختند اما خودشون تو خونه شون نیستند؟»

 

شما چی فکر می کنید؟ واقعیت اینه که آشیانه موریانه ها نه در اون مخروط بالای سطح زمین بلکه در زیر زمین هست! سطح مقطع این سازه مشابه تصویر زیر هست:

سطح مقطع لانه ی موریانه ها
سطح مقطع لانه ی موریانه ها

موریانه ها اون پایین زیر سطح زمین سکونت دارند. چقدر عجیب و جالب!

وجود این سازه مخروطیِ عظیم چه فایده ای برای موریانه ها داره؟

پیشتر تصور میشد که این سازه ها برای این هست که دمای درونی لانه رو در مقدار تقریبا ثابتی نگه داره. البته که شدت تغییرات دمای درون لانه خیلی کمتر از دمای محیط هست، اما در طول سال دمای لانه هم تغییر میکنه و در واقع دماش برابر دمای خاکی هست که دور و اطرافش رو در بر گرفته. خاک ظرفیت گرمایی بالایی داره، و به ازای دریافت یا گسیل مقدار زیادی انرژی دمای اون خیلی کم تغییر میکنه. به همین دلیل خاکی که دور و اطراف لانه رو در بر گرفته در حکم سپری در مقابل تغییرات دمایی در طول روز عمل میکنه.

پس چی؟

این سازه در واقع یه دستگاه تهویه برای موریانه هاست. یه موریانه احتمالا به تهویه خاصی احتیاج نداره، اما یه کولونی دو میلیونی از اونها به اندازه ی یه خرگوش صحرایی تنفس می کنند؛ اکسیژن مورد نیاز این کلونی لازمه از جایی وارد بشه و دی اکسید کربن تولیدی هم از جایی خارج تا این موجودات بقا داشته باشند.

ساختار داخل لانه ی موریانه ها
پژوهشگران با ریختن سیمان سفید درون خانه ی موریانه ها، ساختار پیچیده و پردالان درون آن را مطالعه کردند.

آیا میشه از سیستم تهویه ی خانه ی موریانه ها برای رفع مشکل تهویه در معادن الهام گرفت؟

محققین زیست شناس، در این زمینه تلاش زیادی کردند که بفهمن این سازه مخروطی چطوری تبادل هوا بین آشیانه و محیط بیرون رو تسهیل می کنه؛ داخل این مخروط ظاهری، هزارتویی از مسیر ها وجود داره و این باعث میشه که درک کامل عملکرد اون به راحتی نباشه.

آخرین تحقیقاتی که توسط آقای تِرنِر و همکارانش در این زمینه انجام شده، سازوکار این سازه گلی رو به ریه پستانداران تشبیه کرده و اون رو یه عضو جانبی برای تبادل گازهای تولیدی موریانه هایی می دونه که زیر سطح زمین قرار دارند.

دوست دارین بیشتر راجع به عجایب این سیستم بدونین؟ منتظر نوشته بعدی ما در مورد ساز و کار این سازه باشید.

منابع:

Ask Nature: Mound facilitates gas exchange: Mound-building termites
Learning from Nature Termite Mound Lungs and the Implications for Breathing Mines

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *