ما گل لاله رو اهلی خودمون کردیم یا لاله ما رو؟

وقتی یه زنبور روی یه گل میشینه ایا این ایده رو داره که داره گرده افشانی می کنه یا فقط داره شهد جمع می کنه که عسل بسازه و از زندگیش لذت ببره؟ وقتی از بین تمام گونه های ِ جو و گندمِ وحشی، انسانها یه گونه های خاصی رو انتخاب کردن و پرورش دادن، اون موقع فکر می کردن که این ما هستیم که طبیعت رو به کنترل خودمون در میاریم. ولی شاید هم این طبیعت هست که از طریق ما به تکامل خودش کمک می کنه! کمتر گلی بوده که داستان حرکتش از بدنامی به شهرت به اندازه گل لاله شنیدی باشه، شاید دوست داشته باشید این داستان رو بخونید : )

کمتر گلی بوده که داستان حرکتش از بدنامی به شهرت به اندازه گل لاله شنیدی باشه:

گل لاله
Joop Zonneveld: اولین گل لاله رو 59 سال پیش توی باغ پدرم دیدم، حالا تمام زندگی من به زندگی گلهای لاله وابسته ست

هیچ کس لاله ها رو بهتر از هلندی ها نمی شناسه و کمتر هلندی هست که به اندازه Joop Zonneveld در آنها سر رشته داشته باشه. او تاثیر لاله ها روی خودش رو به طرز عجیبی توصیف می کنه، به هر لاله ای که نگاه می کند، کم کم دچار تب لاله میشی. این تب همینطور شدیدتر و شدیدتر میشه برای من این شیفتگی با زندگیم عجین شده و هیچ وقت تموم نمیشه . اون الان از یکی از معروفترین باغهای لاله دنیا نگه داری میکنه.

حالا اون توی هلند مسئول یه باغ Hortus bulborum که توی این باغ 2300 گونه مختلف از لاله ها پرورش داده میشه در رنگها و طرحهایی مختلف، حتی لاله های سیاه هم پیدا میشه. اون میگه نکات زیادی در گلهای لاله هست که وقتی شروع کنید به کار باهاشون هر روز یه چیز جدید کشف می کنید.

گل لاله
Hortus bulborum

 

گل لاله
Justin Spring, writer

وقتی برای اولین بارJustin Spring ِ نویسنده، برای تهیه عکس برای کتاب جدیدش به باغ Hortus bulborum رفت، اصلا فکر نمی کرد که این همه شیفته لاله ها بشه. اون فکر می کرده عکاسی ازشون خسته کننده باشه، انگار که بخوایی از یه سری آب نبات چوبی های رنگی رنگی عکس بگیری هستن که فقط رنگاشون با هم فرق داره. اما وقتی به باغ رسید، فهمید اوه … دریایی از گلهای لاله، با شکلها و رنگهای مختلف ، دچار جهش شدن و تنوع رو بیشتر و بیشتر کردن و توی عکاسی باهاشون دچار یه چالش شده بود. یه چالش دوست داشتنی، پیدا کردن رنگها و سایه روشنهای جدید توی دریای لاله ها…

 

گلها مقدمتر بر انسانها:

گل لاله

گلها خیلی قبل تر از انسانها بر روی زمین زیبایی خودشون رو به نمایش گذاشته بودن. از بیش از صد میلیون سال پیش طبقه ای از گیاهان که گلها به اونها تعلق دارن روی زمین ظاهر شد: نهان دانه ها.

قبل از این یه دنیای سبز و یکنواخت تر داشتیم. که بیشتر گیاها اون موقع به روش بافت زایی تولید مثل می کردن، با هاگهایی که از لحاظ ژنتیکی به والدشون شبیه بودن و تنوع زیادی برای گیاه نبود.

گل لاله

 

 

یکی از انقلابهای بزرگ در تاریخ طبیعت ظهور نهان دانه ها (گیاهان گلدار) بود، اونها گروهی از گیاها هستن که گلهای خاصی رو ایجاد می کنند که تبدیل به میوه و دانه میشن. این یه روش جدید تولید مثل توی طبیعت بود. گل یه نهان دانه یه بخش نرینگی داره به نام پرچم داره که گرده تولید می کنه ، این گرده چه به کمک باد، زنبورها و یا حتی انسانها به بخش مادینگی گل برسن، لقاح رخ میده و تخمهای(بذر) گل رو ایجاد می کنه ، تخمها در خودشون ترکیبی از ژنهای مختلف از مادر و پدر رو دارن.

گل لاله

اهلی کردن انسانها؟

گل لاله

اما بعد یه اتفاق جدید افتاد: شاهد تنوع عظیمی از گل ها شدیم. انگار گل ها به روش جدیدی دست پیدا کرده بودن؛ یه روش موفق که به گیاها اجازه میداد که ژنهاشون رو به همه جا منتقل کنن، بهشون اجازه میداد که خیلی سریع تر تکامل پیدا کنن، به خاطر این که تولید مثل باعث ایجاد تنوع میشه و هرچی ترکیبات جدیدتری ور امتحان کنین سریعتر می تونین با محیط های جدیدتر تطبیق پیدا کنین. یه گروه بخصوص از این نهان دانه ها یه استراتژی خیلی هوشمندانه به کار گرفتن ، اونها نه تنها برای پرنده ها و زنبورها جذاب بودن بلکه برای انسانها هم خیلی جالب توجه بودن و هستن.

زادگاه اولین لاله های وحشی:

گل لاله

دانشمندا به این نتیجه رسیدن که زادگاه اولین لاله های وحشی کوه های اسیای مرکزی بوده. در اون زمان لاله ها دهان بازتری داشتن و شبیه ساعت شنی بودن، بو دار بودن و داخلشون یه رنگ متفاوتی داشته. مردم جذب زیبایی این گل وحشی شدن، پرورشش رو یاد گرفتن و به تدریج لاله ها تحت سرپرستی انسانها بزرگتر، پررنگ تر و وحشی تر شدن، و ازمایشهای مختلف با گونه های مختلف رو شروع کردن.

از آسیای مرکزی لاله راه خود را به ترکیه کنونی پیدا کرد و یکی از قدرتمندترین افراد دنیا در ان زمان رو مسحور خودش کرد، سلطان امپراطوری عثمانی.

 

گل لاله

ترکها در زمانهای مختلفی از تاریخ به ستایش لاله پرداختن، عشق سلطان احمد سوم به لاله ها معروف بود. هر سال که گلها باز می شدن، جشنواره برپا می کرد، اون به خاطر خرجهایی که برای لاله ها کرده بود و کارهای بی سرانجام دیگه، از تخت پادشاهی به زمین کشیده شد.

گل لاله

البته، ولی فقط درباریان نبودن که محو لاله ها شده بودن. در اوایل قرن هفدهم این گل یک ملت را به جنون کشانده بود. نمیشه خیلی منطقی توضیح داد که چطور یه جامعه دیوانه یه گل شدن؟! بین سالهای 1634 و 1637 لاله هلندی ها رو به جنونی برای جمع اوری این گل انداخته بود، که به جنون گل لاله Tulip mania معروف شد.

 

جنون گل لاله Tulip mania:

عشق هلندی ها به گل لاله باعث ایجاد یکی از بزرگترین حباب های سرمایه گذاری تاریخ شد و توی یه زمان خیلی کوتاه لاله تبدیل به یکی از ارزشمندترین کالاها در زمین کرد. این یک حباب اقتصادی شگفت اور بود. همه اش به خاطر یه گل خاص . طوری شد که هلندی ها تجارت جهانی رو به تسلط خودشون دراوردن و خیلی از اونها در حال ثروتمند تر شدن بودن، ایجاد باغهای گل رایج شده بود و هیچ گلی به اندازه لاله سردمدار این باغها نبود. در این دوره ثروتمندای هلند خونه های بزرگی می ساختن با حیاطهای بزرگ که می خواستن ثروتشون رو با باغچه های پر از لاله نشون بدن. تلاش برای به رخ کشیدن یه جواهر!

گل لاله

باغهای هلندی بستر جولان این گل رو فراهم کردن، و هیچ گونه ای به اندازه نوعی که معروف بود به “لاله شکسته” موفق نبود. اینها به شدت نادر بودن اما اون زمان کسی دلیل این کمیابی رو نمیدونست. در لاله شکسته یه رنگ زمینه یکنواخت وجود داره که رنگ کلی لاله رو تعیین میکنه و در کنارش شعله هایی از یه رنگ دیگه هم داخلش به وجود میاد. این برای هلندی ها خارق العاده بود! گران ترین لاله شکسته یه نوع نادر از اون بود که به لاله (semper augustus) معروف بود . یک لاله بزرگ سفید که شلعه هاش قرمز ارغوانی بودن. و از نظر هلندی های اون زمان این بهترین لاله ای بود که پیدا شده بود.

گل لاله
semper augustus

این اپیدمی زیبایی لاله در نگاه هلندی ها بود. اگر می خواستید یک semper augustus در باغ داشته باشید، باید پیازش رو پیدا می کردین، کاشت پیاز تنها راه برای اطمینان از این موضوع هست که گل لاله ای که متولد میشه دقیقا شبیه والدش بشه. اما توی اون قرن، 17، توی هلند پیاز گل خیلی خیلی نایاب بود. در اون زمان فقط یه تاجر توی امستردام نمونه هایی از این پیاز خاص رو داشت . در نهایت یه نفر دیگه که تونست یه نوع پیاز دیگه رو بفروشه ، قیمتش حدود ده هزار فلورین بود. در اون زمان یه کارگر معمولی هلندی می تونست با 300 فلورین یه سال خرج خودش و خانواده اش رو دربیاره. تاثیر فروش چنین گلهایی با این ارقام بالا کم کم تاثیرش رو تو سطح جامعه نشون داد و جنون گل لاله پدیدار شد. در اوج این جنون یه لاله به قمیتی فروخته شد که هم اندازه با قیمت یکی از مجلل ترین خانه های کانال امستردام بود. 10 تا 15 میلیلون دلار امروزی برای پیاز یه گل لاله! سال 1637 بازار پیاز گل لاله به اوج خودش رسید . معاملات لاله به ارزش 40 میلیون گیندر ، واحد پول هلند، به صورت معوقه انجام میشد. یعنی بیشتر از 6 برابر تمام پولی که در جریان بود. زمستان 1637 یه حراجی برگزار شد و لاله های با ارزشی رو با قیمت مشخصی برای فروش گذاشتن، ولی اونا به فروش نرفتن! مسئول حراجی 1000 گیندل ارزون تر پیشنهاد کرد اما کسی پیشنهاد خرید نداد. ارزش گلها بیش از حد واقعیشون شده بود. مردم ثروت خودشون رو براش به خطر می نداختن و البته اون بازار کاذب به طور ناگهانی در هم شکست و طولی نکشید که تمام لاله ها بی ارزش شدن و سرمایه گذارانش ورشکست شدن؛ با پیازهای گل لاله معمولی که روی دستشون باد کرده بود و این پایان جنون گل لاله بود.

گل لاله

گلی که به خاطر زیباییش محبوب بود تبدیل به نماد حماقت انسانی

گل لالهیه دفعه گلی که به خاطر زیباییش محبوب بود تبدیل به نماد حماقت انسانی شد. و یه دوره نفرت از گل لاله توی هلند به وجود اومد. چرا؟ چون مردم اون زمان این گل رو مقصر ایجاد فاجعه اقتصادی می دونستن :دی یه استاد دانشگاه معروف بود که با چوب به جون لاله ها افتاده بود و نابودنشون می کرد. جزواتی منتشر میشد که توشون از مضرات جنون گل لاله صحبت میشد. انگار که این گل بود که باعث ورشکستگی اونا شده بود.

وقتی به اون زمان فکر می کنیم از خودمون می پرسیم چطوری تونستن این جنون رو بگیرن و اون حباب اقتصادی رو شکل بدن، اما ما هم در همین زمان حباب های اقتصادی خاص خودمون رو داریم ، واقعا مهم نیست چی معامله میشه، به محض این که قیمت یه چیزی به سرعت بالا میره همه می خوان سهمی ازش داشته باشن. تا زمانی که یه احمق دیگه ای وجود داشته باشه میشه پول زیادی دراورد اما هیچکس دلش نمی خواد اخرین نفری باشه کیسه پیازهای لاله رو داره.

برنده بازی : انسانها، لاله ها، ویروسها؟

گل لالهچیزی که هیچکدوم از سرمایه گذارها نمی دونستن این بود که رگه های رنگیینی که در نظر اونا اوج زیبایی بود در واقع به کمک یه ویروس ایجاد شده بود! پیازهای لاله که به قیمت یک خانه در خیابانهای نیویورک به فروش می رسیدن در واقع یه کالای معیوب بیشتر نبودن. اون زمان کسی از بیماری های گیاهان اطلاعی نداشت. و خیلی ها نمیدونستن که تنوع در گلها به کمک نوعی بیماری ایجاد میشه.

امروزه همون ویروسها که یه زمان لاله ها رو به اوج رسونده بودن ، دشمن تجارت گل لاله هستن ! چون پیازهای ویروسی رو نمیشه صادر کرد، فیزیولوژیستهایی زیادی درگیرجنگیدن با این ویروسها هستن. چرا؟

چون پیاز الوده به ویروس سالم نیست و گیاه باید انرژی زیادی صرف کنه تا با این بیماری مقابله کنه. و اگه این پیاز ویروسی رو چند سال پشت سر هم بکارین پتانسیل رشدش رو کم کم از دست میده و بعد مدتی دیگه هیچ لاله ای وجود نخواهد داشت.

گلی که امروز تازه ست ، فردا پانزده درصد از ارزشش رو از دست میده

حالا هلندی ها توی کار تکثیر لاله ها استاد شدن و افرادی از این طریق ثروتهای زیادی کسب می کنند اما این دیگه یه حباب اقتصادی کاذب نیست، یه صنعت بالغ و کامل شده. مراکز شلوغ خرید و فروش گلها نشون میدن که ما انسانها چه تلاش سختی برای پخش گلها به کشورهای مختلف می کنیم. از هر سه گلی که در دنیا خرید و فروش می شود از مرکز حراجی گل در شهر Aalsmeer در هلند می گذرد. دریایی از گلها، مساحت این بازار گل بیشتر از 200 زمین فوتبال است و اون رو به یکی از بزرگترین ساختمونهای دنیا تبدیل کرده. هر روز 19 میلیون گل از سراسر دنیا اونجا دست به دست میشن . نظام پیچیده ای داره برای یه هدف ساده. برای انتقال گلها از مزارع به خانه ها با بیشترین سرعت ممکن. چرا که گلی که امروز تازه ست ، فردا پانزده درصد از ارزشش رو از دست میده چون به محض چیده شدن شروع به مردن می کنه پس تا می تونید باید به سرعت به بازار و به فرودگاه ها برسونیدش برای سفر به خانه هایی در کشورهایی دورتر.

گل لاله
Aalsmeer Flower Auction

تمام اینها برای کالایی که هیچ ارزش کاربردی نداره!

زیبا و بی مصرف. تشکیل دهنده بخش تزئینی و زرق و برقی زندگی انسانها. اما شاهدیم که یه تجارت چند میلیاردی بر سر این کالاهای زیبا و بی مصرف انجام میشه. اگرچه گلها خوداگاهی ندارن. اما گه از نگاه اونا به دنیا نگاه کنیم، بزرکترین تهدید برای اونها اینه که مردم علاقه شون رو به اونا از دست بدن! برای همین اونا باید تلاش کنند که توجه ما رو به خودشون جلب کنند. چطوری؟ با تغییر کردن مدوام. گلهای نابغه، اونهایی هستن که می تونن راه های جلب توجه ادمی رو پیدا کنن.

گل لاله

حالا کی، کی رو اهلی کرده؟

 

منابع :

کتاب: گیاه شناسی امیال

ویکی پدیا: حباب اقتصادی گل لاله

 

 

2 thoughts on “ما گل لاله رو اهلی خودمون کردیم یا لاله ما رو؟

  • 17/06/2016 at 10:31 ق.ظ
    Permalink

    جالب بود فقط از پیدایش تا پرورش و جایگاه گل لاله در ایران توضیحی هم در این باره میدانید ممنون میشدیم

    Reply
    • 18/06/2016 at 7:44 ق.ظ
      Permalink

      به نکته خوبی اشاره کردید. حتما در نظر میگیرم 🙂 ممنون

      Reply

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *